Title: Mobile health (mHealth) supported self-care among tertiary education students in Zimbabwe
Isingeniso
Uyanxuswa ukuthi ube yingxenye yoxwayisiso olumayelana lokusebenzisa umngane we artificial inteligence (AI) ku whatsapp ukukuncedisa ukuzwisisa ngcono indaba zempilakahle ezitshiyeneyo kugoqela ukuhlolwa igcikwane le HIV, impilakahle yezocansi lokuzalana kwabantu, lokufinyelela inhlelo zokunakekelwa. Uxwayisiso lolu luletha i AI companion kumastudents ema college/university ase Zimbabwe ukusekela ukutholakala kolwazi lokwenza izinqumo.
Kuyini okuthiwa yi AI Companion?
I AI companion luhlelo olulenhlakanipho olwenelisa ukuxoxa lawe, njengendlela umuntu angenza ngayo, lukupha ulwazi lezeluleko ezilomsebenzi. Kuxwayisiso lolu, uzasebenzisa i AI companion ekusiza ukuzwisisa indaba ezitshiyeneyo ezimayelana lempilakahle, kuhlanganisela impilakahle yezocansi, ubudlelwano, ukuvikela igcikwane le HIV lokufinyelela inhlelo zempilakahle.
I AI companion yi decision aid egcina imfihlo, elobungane esebenza ukukusiza ukugcina impilakahle yakho. Esebenzisa i whatsapp umngane wakho we AI angaxoxa lawe ngendaba eziqakathekileyo ezigoqela ukuvikela igcikwane le HIV, ukuvike ukuzithwala, impilakahle sikhangele ezocansi, ubudlelwano lokuzihlola wedwa igcikwane le HIV. Iyakusiza ukuthi uthole usizo olufaneleyo kumbe ufuna ukuzihlola i HIV wedwa endlini kumbe wazi ngendlela zokuvikela igcikwane le HIV kumbe ezokuvikela ukuzithwala ongazisebenzisa, i AI companion ilapha ukwenza into zibelula, ziphephile futhi ukhululekile ukufinyelela inhlelo ozidingayo.
Kungani sisenza uxwayisiso lolu?
Injongo yoxwayisiso lolu ngolokuthi sibone ukuthi i AI companion esebenza ku WhatsApp, othiwa ngu VimbAI, angengeza ukuthathwa kwendlela zokuvikela igcikwane leHIV, ezokuvikela ukuzithwala, njalo ulwazi lwempilakahle sikhangele ezocansi kuma students ase ma college/university kwelase Zimbabwe.
Uxwayisiso lwe MASCOT lusebenzisa njani i Artificial Intelligence (AI)?
Uxwayisiso lwe MASCOT lusebenzisa iAI ukwenza ukunakekelwa kwe HIV lokuvikela ukuzithwala kwenziwe ngendlela egcina imfihlo, ifinyeleleke futhi iloncedo. Nansi indlela okusebnza ngayo:
I AI companion : Ingxoxo ye AI le eku whatsapp iyakuncedisa ukuzwisisa ingozi yakho sikhangele igcikwane le HIV lokuvikela ukuzithwala, iyakupha iziqondiso zokuzihlola wedwa, ibisikuxhumanisa lenhlelo zokunakekelwa lokusizwa ongabe uzidinga.
Ivikelekile njalo iyagcina imfihlo: Ulwazi ngawe lubanjwa ngonanzelelo. Inombolo zakho zocingo, kumbe olunye ulwazi olungakhomba ukuthi ungubani alufakwa kulezingxoxo ngaphandle wena ungakhetha ukusabela zona. Ulwazi luzacutshungulwa ngezinhlelo ezilezivikelo zokugcina imfihlo lokuvimbela ukufundiswa kwe AI yomphakathi.
Usekelo lokuhlolwa oluqondileyo: I AI isebenzisa okuthwa yi computer vision (CV) ukucendisa ukubala kuhle impumela yakho yokuzihlola wedwa i HIV ukwenzela ukuthi kube ngeliqiniso. Lanxa imizamo yenziwe ukwenza kube liqiniso, amaphutha angaba khona kwezinye izikhathi. Nxa ungela qiniso ngempumela yakho, uzacetshiswa ukuthi uphinde ukuhlola kumbe udinge ukuqinisekiswa ngabezempilakahle. I AI companion yenzelwe ukusekela, hatshi ukuthatha indawo yezeluleko zempilakahle kumbe inhlelo zokuhlola izifo.
Kwenziwe ngendlela esebenza kuhle kithi njalo elungileyo: i AI ilungiswe ngokuphathiswa yimbono yabesifazana abasakhulayo abe South Africa njalo iyaqapheliswa ukuze iphe impendulo eziliqiniso njalo zihambelana lamasiko ethu.
Izimo eziphuthumayo ezempilakahle: I AI companion akumelanga asetshenziswe ngezikhathi zezimo eziphuthumayoezempilakahle. Nxa udinga usizo lwempilakahle oluphuthumayo, ulezibonakaliso ezinzima, kumbe uzizwa usengozini eseduze lokulimala, sicela uyedinga usizo esibhedlela kumbe eclinic eseduze lawe, kumbe uthinte abezimo eziphuthumayo masinyane.
Uhlelo lwakhona ludalwe ngendlela yokuthi luyakunika usekelo ngenyathelo ngenyathelo, isenza isiqiniseko sokuthi ulwazi lwakho lwezempilakahle luhlala lugcine imfihlo yakho lendingeko zakho zokunakekelwa ziyalungisiswa ngendlela eyiyo.
Uzakwenzani kuloluxwayisiso?
Uxwayisiso lolu luyakuvumela ukuthi uxoxe lomngane we AI usebenzisa i whatsapp ukuze ufinyelele ulwazi ngezempilakahle lenhlelo loba yisiphi isikhathi. Lapho okufanele khona kumbe lapho ongene kuxwayisiso edinga usizo olwengeziweyo, i AI companion ingasiza ekubadluliseleni kuzisebenzi zempilakahle ezifundele umsebenzi nge WhatsApp [nxa kulesidingo sokwenza njalo]. Njengengxenye yaloluxwayisiso uzenelisa ukwenza okulandeyo:
Ukuxoxa lomngane we AI: Ungavele uvume iziqondiso zohlelo (Terms and conditions (Ts and Cs) uphe isivumelwano sakho, uzaxoxa lomngane we AI. Uzaphendula imbuzo mayelana lempilakahle yakho, ubudlelwano lokuvikela igcikwane le HIV lokuvikela ukuzithwala.
Ukuphiwa izeluleko ngempilakahle lokucutshungulwa: Umngane wakho we AI uyenelisa ukukupha ulwazi lezeluleko ezihambelana lempendulo zakho abesekukhokhela ukuthi ucubungule ingozi ongabe uphakathi kwazo lezinye inhlelo zempilakahle ongabe uzidinga.
Usekelo lokuzihlola wedwa igcikwane le HIV: Nxa sokufanele ukuthi uzihlole igcikwane, i AI izakukhokhela ukuthi uzihlole kuhle. Emva kokuzihlola, ungathumela isithombe sempumela yakho ukuze icutshungulwe yi AI isebenzisa ulwazi lwe computer vision ukuze ibe lesiqiniseko sokuthi impumela ngeyeqiniso. Lanxa uhlelo lolu lulungiselwe ukusekela ukubala impumela ngoqotho, amaphutha angaba khona njalo impumela engala siqiniseko kumele iqinisekiswe ngabezempilakahle.
Usekelo lokuhlola ukuzithwala: I AI companion uzakunikeza izinqumo zokuthi uzihlola kanjani ukuze ubone ukuthi uzzithwele na njalo lokuzwisisa impumela. Uzathola ulwazi ngongakwenza ngemva kusiya ngempumela oyitholileyo.
Ukwelulekwa losekelo: I AI companion uzaxoxisana lawe ekupha izeluleko emva kokuhlolwa eziya ngokuthi impumela yakho ithini. Uzatshelwa ngendlela ezitshiyeneyo ongazisebenzisa ukuvikela igcikwane le HIV nxa impumela isithi awula gcikwane lokusizwa ukuthola inhlelo zokunakekelwa nxa impumela isithi ulegcikwane. Uzaphinda unikezwe indlela zokuvikela ukuzithwala ezihambelana lalokho okukhethayo.
Ukuphendula imibuzo (Uyazikhethela): Uzaphiwa ithuba lokuphendula imbuzo emilutshwane ukuze usiphe imbono yakho ngalokho odlule kukho ngesikhathi usebenzisa i AI companion .
Amalungelo akho, ilungelo lokwala kumbe ukuphuma
Ukungena kwakho kuloluxwayisiso yikufuna kwakho. Ulelungelo lokuma ukuhlanganyela lomngane we AI loba ngasiphi isikhathi kungela kubandlululwa. Ungakhetha ukuma ukuhlanganyela lomngane we AI uyayekela nje kungelasidingeko sokutshela abaxwayisisi. Kungaselani, kusiya ngempendulo zakho, i AI companion ingahle ibone ukuthi ungasizakala kusekelo lwenhlelo ezinye ezokuvikela igcikwane le HIV lezokuvikela ukuzithwala. Sungathola izikhumbuzo zikukhuthaza ukuthi uxhumane labo ukuze uthole usizo olubanzi njengokuludinga kwakho.
Ukungena kwakho kuloluxwayisiso kusemandleni akho. Ungakhetha ukungangeni kuloluxwayisiso akusoze kuphambanise ubudlelwano bakho le CeSHHAR, izisebenzi zakhona, icollege/university yakho logatsha lwezempilakahle lokondliwa kwabantwana. Ungakhetha ukuphatheka, ukhululekile ukukhipha isivumelwano sakho ume ukuphatheka laloba yisiphi isikhathi kungelambadalo.
Ukugcinwa kwemfihlo, ingozi lenzuzo
Ukugcinwa kwemfihlo lokuvikelwa kolwazi
Ungakhetha ukungaphi i AI companion ibizo lakho eliyilo, ulwazi oluphayo luyahlala lufihlakele, kusehlisa amathuba okwaziwa.
Ukuvikelwa ko Lwazi- Uxwayisiso lolu lulandela imithetho ye Data Protection Act [Chapter 11:12] of 2021 elawula indlela okuthathwa ngayo ulwazi okusemthethweni, ukusetshenziswa kolwazi lokuvikela ulwazi olukhomba umuntu mangqamu kwele Zimbabwe. I act le yafakwa ukuvikela ulwazi olukhomba abantu mangqamu (olunjengamabizo, ubulili, ukuthi ungumhlobo wuphi, ikheli kumbe inombolo zokuxhumana lawe) okungaqoqwa kucuntshungulwe ngumphakathi kumbe ingatsha ezizimele zodwa.
Ngokomthetho lowu, umxwayisisi lenhlanganiso yenhlolisiso kumele bacubungule ulwazi ngawe obapha lona kuloluxwayisiso ngendlela esemthethweni, elungileyo njalo evikelekileyo. Ulwazi ngawe luzasetshenziswa kuphela kuloluxwayisiso njalo luzagcinwa lwabelwe ngendlela evunyelweyo yokugcina ulwazi lwabantu.
Ulwazi loxwayisiso luzagcinwa ngemfihlo okweminyaka elitshumi ngemva kokuphela koxwayisiso kuhambelana lemithetho yeCeSHHAR Zimbabwe lezinye izinqumo ezihambelanayo. Izisebenzi zoxwayisiso ezivunyelweyo yizo kuphela ezizafinyelela uwazi loxwayisiso.
Inzuzo
Ngokuba yingxenye, uzenelisa ukufinyelela ulwazi lwakho wedwa lezeluleko ezigcina imfihlo kusetshenziswa i AI companion . Uzenelisa ukufunda kabanzi ngempilakahle yakho, uthole izeluleko eziqonde wena uncediswe futhi ukuthi wenelise ukuzihlola (nxa kudingeka). I AI companion izakuxhumanisa lenhlelo zokunakekelwa lokuvikelwa ezihambelana lawe, yenze isiqiniseko sokuthi uyathola inhlelo ozidingayo. Uxwayisisso lujonge ukulungisa lokuhlola uhlelo lwe self-care olusekela ukuthathwa kwenhlelo zokuvikela igcikwane le HIV lokuzithwala kwabasakhulayo abafunda ema college/universities. Impumela zoxwayisiso lolu zizancedisa ukuthuthukisa izikhali zempilakahle eze AI ezizasetshenziswa kwelakusasa.
Ingozi
Kulengozi encane engadalwa yikuxhumana lomngane we AI, ikakhulu ngesikhathi sokuhlolwa igcikwane le HIV, usungaba lomhede hede. Kodwa, i AI izaxoxisana lawe ikuxhase ngokukuthungamela usenza lokhu. I AI companion labapha inhlelo zempilakahle abasoze bathi ubaphe ulwazi olukhomba wena ngqo, ulwazi lwakho futhi luyabe luvikelwe ukugcina imfihlo yakho. Sokungabakhona ingozi encane yokuvezwa ngephutha, kodwa konke okusemandleni ethu, njengokukhipha ulwazi olukhomba wena mangqamu lokungabuzi izinto ezikukhomba ngqo kwenziwe ukugcina imfihlo yakho.
Nxa kungenzeka, laloba lokhu kungavamanga, ukuthi ulimale ngenxa yokungena kuloluxwayisiso, uzaphiwa usizo olufaneleyo masinyane ukulungisisa ukulimala kwakho. Awukhalali amalungelo akho ngokusemthethweni ngokuvumelana lalokhu.
Ukubuyiselwa
Akula ozakubuyiselwa ngokuba yingxenye yalolu xwayisiso.
Ukuvunyelwa ngokusemthethweni
Uxwayisiso lweMASCOT lwenziwa yi CeSHHAR Zimbabwe. Uxwayisiso lolu lwenziwa ngemva kokuphiwa imvumo kweMASCOT eyathola imvumo kwabeMedical Research Council of Zimbabwe (MRCZ/A/3294) labe Liverpool School of Tropical Medicine (LSTM 25-020). Uhlelo lolu luzenziwa kulandelwa iziqondiso ze Declaration of Helsinki (last revised October 2024), leziqondiso zokuqhutshwa kwenhlelo zokucubungula impilakahle kazulu ezisetshenziswa umhlaba wonke. Abaxwayisisi bethu balazo iziqondiso lezi ungazicela kibo.
Ngubani ongaxhumana laye?
Nxa ulembuzo mayelana loxwayisiso lolu, kumbe kungenzeka ulimale, xhumana lo: Professor Euphemia Sibanda kunombolo lezi kumbe kukheli ethi 10, Coronation Avenue, Greendale, Harare.